تصور کنید روزی بتوانیم با موجودی کاملاً متفاوت از خودمان، موجودی که در دنیایی دیگر زندگی میکند و صدها میلیون سال مسیر تکاملی متفاوتی را طی کرده، به طور مستقیم گفتوگو کنیم. آیا این رؤیا، به خصوص در مورد غولهای اقیانوس، نهنگها، فقط در داستانهای علمی-تخیلی میگنجد؟ یا علم امروز ما را به مرزهای این امکان نزدیک کرده است؟ این پرسشی است که ذهن بسیاری از دانشمندان و علاقهمندان به طبیعت را به خود مشغول کرده است. ایدهی اصلی این بحث که در اینجا مطرح شده، بررسی همین چشمانداز است: آیا میتوانیم واقعاً با نهنگها حرف بزنیم؟
چرا نهنگها؟ جذابیت یک ارتباط فراگونهای
از دیرباز، نهنگها با هوش مرموز و زندگی اسرارآمیزشان در اعماق اقیانوس، تخیل بشر را به خود مشغول کردهاند. افسانهها، داستانهای علمی-تخیلی و حتی برخی دیدگاههای معنوی، همگی به نوعی به خرد پنهان این موجودات اشاره داشتهاند. اما ورای این تخیلات، علم مدرن چه میگوید؟ آیا این موجودات عظیمالجثه، با مغزهای بزرگ و پیچیدهشان، دارای نوعی «زبان» هستند که میتوان آن را رمزگشایی کرد؟ این پرسش نه تنها کنجکاوی علمی را برمیانگیزد، بلکه به طور عمیقتری، به درک ما از هوش، آگاهی و جایگاه انسان در جهان هستی نیز میپردازد.موانع اقیانوسی: چرا ارتباط با نهنگها اینقدر دشوار است؟
در نگاه اول، شاید برقراری ارتباط با یک موجود هوشمند صرفاً نیازمند ابزارهای مناسب باشد. اما چالشها در مورد نهنگها بسیار عمیقتر از آن چیزی است که به نظر میرسد. اول از همه، تفاوت محیط زندگی است. ما موجوداتی خشکیزی هستیم که عمدتاً بر بینایی و شنوایی در هوا متکی هستیم، در حالی که نهنگها در دنیای سهبعدی و آکوستیک اقیانوس زندگی میکنند. آنها از صوت به عنوان حس اصلی خود برای ناوبری، شکار و ارتباط استفاده میکنند. تصور کنید بخواهید با موجودی صحبت کنید که دنیا را نه با چشم، بلکه با پژواک صداها میبیند.دوم، تفاوتهای بیولوژیکی و فیزیولوژیکی است. مغز نهنگها بزرگ است، حتی بزرگتر از مغز انسان، اما ساختار متفاوتی دارد. آیا این ساختار متفاوت منجر به تفکر و درک متفاوتی از جهان میشود؟ و آیا ‘زبان’ آنها، اگر زبانی وجود داشته باشد، اصولاً قابل مقایسه با زبان انسان است؟ ما در حال حاضر حتی نمیدانیم که آیا فریادها، کلیکها و آهنگهای پیچیده نهنگها دارای ساختار نحوی (syntax) و معنایی (semantics) مشابه زبانهای انسانی هستند یا خیر. نویسنده در مقاله اصلی به درستی اشاره میکند که این تفاوتهای بنیادی، شکاف عمیقی بین ما و آنها ایجاد کرده است.پروژه CETI: گامهای بلند برای شنیدن اقیانوس
با وجود این چالشهای عظیم، اشتیاق به درک نهنگها هرگز فروکش نکرده است. در سالهای اخیر، یکی از جاهطلبانهترین پروژهها در این زمینه، پروژه CETI (Cetacean ETI)، توجه جهانی را به خود جلب کرده است. این پروژه، با الهام از جستجو برای هوش فرازمینی (SETI)، قصد دارد با استفاده از پیشرفتهترین فناوریهای هوش مصنوعی، یادگیری ماشینی و آکوستیک، به رمزگشایی ارتباط نهنگهای اسپرم بپردازد.تیم CETI در حال جمعآوری حجم عظیمی از دادهها است: ضبط بیوقفهی مکالمات نهنگهای اسپرم در زیستگاههای طبیعیشان. هدف این است که با تحلیل الگوهای صوتی، واحدهای تکرارشونده را شناسایی کرده و آنها را به ‘بافت’ و ‘معنا’ ربط دهند. آیا یک الگوی خاص در زمان شکار به کار میرود؟ آیا الگوی دیگری برای هشدار دادن به دیگران است؟ آیا نهنگها حتی از ‘نام’ برای صدا زدن یکدیگر استفاده میکنند؟فراتر از رمزگشایی، گام نهایی و جسورانه این پروژه، تلاش برای ‘صحبت کردن’ با نهنگها است. با استفاده از هوش مصنوعی، آنها قصد دارند صداهای نهنگ را سنتز کرده و سعی کنند با آنها ارتباط برقرار کنند. این کار شبیه به تلاش برای یادگیری یک زبان کاملاً بیگانه است که هیچ فرهنگ لغت و گرامری برای آن نداریم؛ فقط صداهایی که باید از دل اقیانوس بیرون بکشیم و معنای آنها را کشف کنیم.فراتر از کلمات: چرا این گفتگو مهم است؟
پرسش از اینکه ‘آیا میتوانیم با نهنگها حرف بزنیم؟’ تنها یک کنجکاوی علمی نیست. موفقیت در این زمینه میتواند پیامدهای عمیق فلسفی و اخلاقی داشته باشد.- درک هوش: اگر بتوانیم با نهنگها ارتباط برقرار کنیم، درک ما از ‘هوش’ و ‘آگاهی’ به طور ریشهای تغییر خواهد کرد. دیگر هوش را فقط در قالب خودمان نمیبینیم، بلکه افقهای جدیدی از اشکال مختلف تفکر گشوده میشود.
- مسئولیت اخلاقی: اگر بفهمیم نهنگها موجوداتی با فرهنگ، تاریخ و حتی آگاهی از خود هستند، مسئولیت ما در قبال حفاظت از آنها و زیستگاهشان به مراتب سنگینتر خواهد شد. آیا آنها از ما چه میخواهند؟ چه چیزی را میخواهند به ما بگویند؟
- آینهای برای خودمان: شاید در تلاش برای درک زبان نهنگها، در نهایت زبان خودمان و نحوه عملکرد ذهن انسان را بهتر بشناسیم. این پروژه، به نوعی، جستجویی برای درک ماهیت ارتباط در وسیعترین معنای آن است.